Llygad ar Gymru

By Safer Schools Wales

Posted: 2nd October 2023 • UK Wales

Mae menywod traws yn fenywod, mae dynion traws yn ddynion, ac mae hunaniaethau anneuaidd yn gwbl ddilys.
Llywodraeth Cymru, 2023

Yn llai na thalaith New Jersey, a gyda phoblogaeth ychydig dros dair miliwn, mae Cymru bob amser wedi bod yn genedl sy’n rhagori ar ei maint, gan adael marc ar ddiwylliant a chymdeithas sydd ymhell y tu hwnt i’w maint. Un maes lle mae’n gobeithio parhau â’r traddodiad hwn yw ‘hawliau LHDTC+’, gyda’r Prif Weinidog, Mark Drakeford, y llynedd yn cyhoeddi targed uchelgeisiol Llywodraeth Cymru (LlC) “…i sicrhau mai Cymru yw’r genedl fwyaf cyfeillgar yn Ewrop i bobl LHDTC+”.

Er mwyn cyrraedd y targed hwn, lansiodd Llywodraeth Llafur Cymru (gyda chefnogaeth Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru, o dan eu Cytundeb Cydweithio) ei Chynllun Gweithredu LHDTC+ ym mis Chwefror eleni. Mae’r ddogfen sylfaen hon yn nodi llu o gynigion, gan gynnwys mewn meysydd deddfwriaeth sydd wedi’u datganoli i Gymru gan Lywodraeth y DU, sef addysg a gofal iechyd. Wrth ddarllen y Cynllun Gweithredu, daw’n amlwg yn fuan ei bod yn canolbwyntio’n gryf ar hunaniaethau traws ac integreiddio ideoleg hunaniaeth rhywedd i bob maes polisi a sefydliad cyhoeddus. Efallai nad yw hyn yn syndod wrth ystyried aelodaeth y Panel Arbenigol Annibynnol LHDTC+ a’i lluniodd.

Y ‘Panel Arbenigol Annibynnol LHDTC+’

Cynullwyd y Panel Arbenigol Annibynnol LHDTC+ gan Lywodraeth Cymru (LC) yn 2021, ac mae’n cynnwys tri ar ddeg o bobl, gan gynnwys tri chynrychiolydd o Glitter Cymru(sefydliad a sefydlwyd i ‘….gefnogi’r gymuned LHDT BAME [Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol] yn Ne Cymru’), dau o Stonewall, un o Pride Cymru, a Dr Sophie Quinney (‘aelod hunangyhoeddedig o’r gymuned LHDTC+ ’ a Chyfarwyddwr Clinigol ‘rhywedd cadarnhaol’ a Chlinigwr Rhywedd Meddyg Teulu gyda Gwasanaeth Rhywedd Cymru). Cafodd nifer o argymhellion y panel o’i adroddiad i Lywodraeth Cymru yn 2021 eu dwyn ymlaen i’r cynllun gweithredu terfynol, gan gynnwys nifer o’r rhai ym meysydd gofal iechyd ac addysg.

Gofal iechyd

Roedd yr argymhellion yn adroddiad y panel yn cynnwys rhai ‘traws penodol’. Dyma rai enghreifftiau:

Sefydlu gwasanaeth hunaniaeth rhywedd GIG Cymru ar gyfer plant a phobl ifanc, i ddarparu dull cadarnhaol o ymdrin â gofal yn unol â safonau clinigol rhyngwladol
Datblygu Gwasanaeth Rhywedd Cymru i fod yn fodel dan arweiniad gofal sylfaenol, gyda meddygon teulu yn gallu cychwyn therapi hormonau
Sicrhau cydraddoldeb mynediad at wasanaethau hunaniaeth rhywedd ar gyfer pobl anneuaidd

Mae’n amlwg mai’r ‘safonau clinigol rhyngwladol’ y cyfeirir atynt yn yr adroddiad yw rhai’r WPATH hynod ddadleuol, y cyfeirir atynt sawl gwaith ynddo, er na chyfeirir at WPATH yn y Cynllun Gweithredu ei hun.

O fewn y Cynllun Gweithredu, mae’r cynigion yn cynnwys ‘Adolygu’r llwybr Datblygu Hunaniaeth Rhywedd i bobl ifanc yng Nghymru’gyda’r canlyniad datganedig ‘Y bydd Plant a Phobl Ifanc Traws yng Nghymru yn gallu cael mynediad at wasanaethau yn agosach at ble maen nhw’n byw’ a bod ‘Gwasanaethau iechyd ar gyfer plant a phobl ifanc traws yn canolbwyntio ar angen clinigol a’u bod yn seiliedig ar dystiolaeth.’ Mae hyn yn dilyn cyhoeddi adroddiad interim Adroddiad Cass a chau Gwasanaeth Datblygu Hunaniaeth Rhywedd (GIDS) Tavistock yn dilyn hyn, lle anfonwyd cleifion o Gymru a atgyfeiriwyd am wasanaethau hunaniaeth rhywedd gynt. Ar ôl i mi ysgrifennu ati flwyddyn ddiwethaf ynglŷn â chynlluniau ar gyfer gwasanaethau yng Nghymru yn sgil cau GIDS Tavistock, atebodd y Gweinidog Iechyd, Eluned Morgan:‘Yn dilyn y cyhoeddiad diweddar ynglŷn â chau Canolfan Tavistock yn Llundain, mae Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru yn gweithio’n agos gyda thîm Adolygiad Cass GIG Lloegr i sicrhau bod gan blant a phobl ifanc Cymru fynediad at y canolfannau rhanbarthol tra bod datblygu model clinigol i Gymru yn cael ei archwilio.’

Er y dylai hyn roi rhywfaint o sicrwydd y bydd unrhyw wasanaeth newydd yn cael ei ddatblygu gyda sail dystiolaeth gadarn yn ei danategu, nid oes unrhyw gyfeirio at Adroddiad Cass yn y Cynllun Gweithredu nac yng nghyhoeddiadau eraill LlC. Dylai’r dull unswydd cadarnhaol a fabwysiedir gan Wasanaeth Rhywedd Cymru (GRhC) o dan Dr Quinney fod yn destun pryder i’r rhai sy’n cefnogi dull mwy archwiliadol o ymdrin â thrallod sy’n gysylltiedig â rhywedd. Mae’r iaith gadarnhaol a ddefnyddir – ‘plant a phobl ifanc traws’—yn amlygu’r set o ragdybiaethau a chredoau sy’n rhan annatod o’r Cynllun Gweithredu a’r gwasanaeth iechyd ehangach yng Nghymru.

Mae bwrw golwg sydyn ar wefan GRhC yn rhoi arwydd clir o’u dull. Mae’n cynnwys dolenni i sefydliadau ‘LHDTC+’ megis Umbrella Cymru, MORF Binder Exchange Scheme, ac i erthygl yn Pink News, gyda’r teitl ‘Coming out as autistic and LGBT – and why it should be celebrated’, ynghyd â gwybodaeth am sut i newid eich enw yn gyfreithiol. Mae dolen wedi’i chynnwys ar hafan y wefan i fideo YouTube ar faginoplasti, gan ‘Trans Health Series’ lle mae Dr Quinney yn cyfweld â’r Llawfeddyg Ymgynghorol James Bellringer i drafod y broses. Er bod y fideo yn ymdrin â rhai o gymhlethdodau posibl y llawdriniaeth, mae’n nodedig nad oes unrhyw drafodaeth am anferthedd penderfyniad o’r fath nac am ystyriaethau ynghylch pa mor addas ydyw cyn y llawdriniaeth.

Drwyddi draw, mae naws esgeulus, amaturaidd yn perthyn i wefan GRhC sy’n cyfleu’r ymdeimlad ei bod wedi’i llunio gan dîm o glinigwyr ymgyrchol sy’n gweithredu mewn maes meddygaeth hynod ddadleuol a lled-drylwyr, yn hytrach na’i bod yn wefan sy’n darparu’r math o wybodaeth bwyllog, ffeithiol, â thystiolaeth yn gefn iddi, y mae’r cyhoedd yn ei disgwyl gan wefan y GIG. O safbwynt plentyn sy’n profi trallod yn gysylltiedig â’i rywedd, neu ei riant, mae’r wefan yn cyfleu’r ymdeimlad mai newid eich corff yw’r llwybr amlwg a naturiol i’w gymryd.

Wrth i bethau dawelu ar ôl cau GIDS Tavistock ac mae strwythurau newydd yn cael eu rhoi ar waith, mae Cymru eisoes yn symud tuag at fodel rhanbarthol, gyda GRhC yn darparu dolenni i ‘Dimau Rhywedd Lleol’. Un o’r timau hyn yw Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, sy’n gweithredu o dan Dr Simon Braybrook ym Mhractis Meddygol Butetown, ac maent yn arddangos yn falch delwedd o’r faner cynnydd ar dudalen flaen eu gwefan, gyda’r geiriau ‘Ymarfer Cyfeillgar i LHDT. Bob amser yn cadarnhau Traws’.

Mae hyn oll yn awgrymu cefnogi ‘gofal sy’n cadarnhau rhywedd’ yng Nghymru, ar yr union bryd ag y mae gwledydd eraill (gan gynnwys llywodraethau gwledydd Nordig adain chwith y mae LlC a’r rhai sydd o blaid annibyniaeth i Gymru yn aml yn edrych arnynt fel esiamplau i’w dilyn) yn ailystyried sut i weithredu ar ofal iechyd rhywedd ac yn ymbellhau oddi wrth fodel meddygol cadarnhaol yn sgil tystiolaeth a phryderon diogelu.

Addysg

Dyma’r maes sydd wedi denu’r sylw mwyaf yn y cyfryngau, yn bennaf mewn perthynas ag Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb y cwricwlwm, a lansiwyd gan y Gweinidog Addysg Jeremy Miles yn 2021. Arweiniwyd datblygiad y cwricwlwm newydd gan EJ Renold, Athro Astudiaethau Plentyndod ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae trwch gwaith academaidd Renold yn canolbwyntio ar gwiaro addysg, a thrawsddyneiddiaeth. Er enghraifft, yn ei llyfr o 2005, Girls, Boys and Junior Sexualities: Exploring Children’s Gender and Sexual Relations in the Primary School, dywed Renold, ‘Mae cwiaro plentyndod yn golygu nid yn unig cwiaro rhyw/rhywedd a chyferbyniadau deuaidd rhywiol megis gwryw (gwrywdod)/benyw (benywaidd-dra) a heterorywiol/cyfunrywiol, ond hefyd y cyferbyniadau deuaidd cenedliadol ‘oedolyn/plentyn’ a ‘rhywiol/anrhywiol’.

Ers cymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb yng Nghymru, ni fu llawer o sôn am Renold, ond mae’r adnoddau a ddatblygwyd ganddi i gefnogi’r cwricwlwm – adnoddau a gymeradwywyd gan LC a’r Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant (NSPCC), ymhlith sefydliadau eraill — yn parhau i fod ar gael ar-lein. Mae CRUSH ac AGENDA ill dau wedi’u trwytho mewn damcaniaeth cwiar ac mae ganddynt ddull ymgyrchol didwyll o ymdrin ag hunaniaeth rhywedd. Bu’r ddau gynt ar Hwb, porth addysg ar gyfer ysgolion a myfyrwyr, ochr yn ochr ag adnoddau gan Stonewall, y mae LlC ac awdurdodau lleol Cymru wedi talu miliynau iddynt dros y blynyddoedd diwethaf. MaeSafe School’s Alliance UK, Transgender Trend, a Merched Cymru wedi ysgrifennu’n helaeth am Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb cwricwlwm Cymru — am y ffaith ei fod yn hyrwyddo ideoleg hunaniaeth rhywedd, am ei seiliau mewn damcaniaeth cwiar, ac am ei gysylltiad agos ag ‘Addysg Rhywioldeb Gynhwysfawr’ UNESCO.

Mae canllawiau Cwricwlwm i Gymru – Y Cod Addysg Cyd-berthynas a Rhywioldeb LlC eu hunain yn ddigon amwys ac yn agored i’w dehongli o ran ymdrin â syniadau o hunaniaeth rhywedd, gan ddefnyddio’r geiriau ‘rhyw’ a ‘rhywedd’, a’r ddau yn gyfnewidiol ar adegau. Mae ysgolion wedi bod yn gofyn am eglurhad gan LC ac awdurdodau lleol ynghylch sut i addysgu’r pwnc dadleuol hwn o dan y ‘Cwricwlwm i Gymru’ newydd, ond ychydig sydd wedi’i ddarparu hyd yma, gyda’r cyfrifoldeb yn cael ei wthio yn ôl ar yr ysgolion.

Disgwylir i LC gyhoeddi canllawiau trawsryweddol i ysgolion yr hydref hwn, ond hyd yn hyn, mae ysgolion wedi bod yn ddibynnol ar ganllawiau gan awdurdodau lleol sydd yn aml yn amhriodol ac wedi’u dyddio. Yn 2021 amlygwyd problemau gyda’r pecynnau cymorth sy’n cael eu defnyddio gan awdurdodau lleol, pan fu’n ofynnol i gyngor Rhondda Cynon Taf adolygu eu canllawiau ar ôl trawsnewid cymdeithasol gan fyfyriwr ysgol uwchradd. Mae ymgynghoriadau diweddar ar ganllawiau trawsryweddol wedi dangos rhai gwelliannau, gyda Chyngor Bro Morgannwg (sy’n aelodau o raglen ‘Hyrwyddwyr Amrywiaeth Stonewall’) yn cydnabod yn ddiweddar honiad adroddiad Cass interim nad yw trawsnewid cymdeithasol yn weithred niwtral. Fodd bynnag, mae canllawiau a phecynnau cymorth o’r fath yn dal i gynnwys set ideolegol glir o ragdybiaethau a geiriau, ac mae pryderon diogelu sylweddol yn bodoli o hyd, gan gynnwys ynghylch darparu toiledau cymysg mewn ysgolion. Mae’r canllawiau hefyd yn hyrwyddo ymgorffori materion LHDTC+ ac ideoleg rhywedd nid yn unig mewn gwersi Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb, ond ym mhob agwedd ar fywyd ysgol ac ym mhob maes y Cwricwlwm i Gymru.

Yn cefnogi cyflwyno Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb, cafodd y sefydliad Brook Learn ei gontractio yn gynharach eleni gan Gonsortiwm Canolbarth y De (consortiwm sy’n cynnwys pob ysgol mewn pum awdurdod lleol yn Ne Cymru) i ddarparu sesiynau dysgu proffesiynol ar-lein, gan gynnwys sesiynau ar gefnogi pobl ifanc ‘LHDT+’. Er nad yw’r deunydd a gyflenwir ar gael i’r cyhoedd, codwyd llawer o bryderon ynghylch dull ideolegol Brook o ymdrin ag Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb, fel yr amlygwyd mewn adroddiad diweddar a gomisiynwyd gan Miriam Cates AS ar Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb. Mae cipolwg sydyn ar ddiffiniadau rhywedd Brook yn rhoi syniad o’u credoau ynghylch hunaniaeth rhywedd.

Yn 2021, fe wnaeth Estyn, corff arolygu ysgolion yng Nghymru, gynhyrchu arfer da lle mae’n cyfeirio at y prosiect drwgenwog a hynod ddadleuol ‘No Outsiders’, prosiect a gynhaliwyd gan academyddion â diddordeb mewn ‘cwiaro addysg gynradd’. Mae hyn yn awgrymu’r tebygolrwydd y bydd mwy o ganolbwynt ar weithredu ideoleg rhywedd gan ysgolion drwy arolygiadau ysgolion o dan y faner amrywiaeth, cydraddoldeb a chynhwysiant.

Bu cryn dipyn o wrthwynebiad i Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb orfodol gan rieni a grwpiau gwahanol, gan gynnwys adolygiad barnwrol aflwyddiannus ym mis Medi 2022, a ganfu nad oedd cynnwys Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb yn ‘torri’r gwaharddiad ar gredorfodi’ a’i fod wedi’i gynllunio i fod yn ‘gynhwysol’ ac i ‘adlewyrchu amrywiaeth’. Er mai canolbwyntio’n ehangach ar herio priodoldeb a natur ideolegol Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb ydoedd, yn hytrach na chanolbwyntio’n benodol ar hunaniaeth rhywedd, roedd hwnnw yn bryder craidd a godwyd gan y pum hawlydd, sy’n bwriadu apelio yn erbyn y penderfyniad.

Maes arall sy’n peri pryder yw gwasanaethau cwnsela ysgolion. O dan Ddeddf Safonau a Threfniadaeth Ysgolion (Cymru) 2013, mae’n ofynnol i awdurdodau lleol ‘ ddarparu gwasanaethau cwnsela annibynnol rhesymol ar gyfer plant a phobl ifanc rhwng 11 a 18 oed ar safle pob ysgol uwchradd y mae’n ei chynnal a disgyblion ym Mlwyddyn 6 yn yr ysgol gynradd .’¹ Yn wahanol i Loegr, yng Nghymru nid yw’n ofynnol i blant a phobl ifanc sy’n hŷn na Blwyddyn 6 (rhwng 10 ac 11 oed), ac sy’n defnyddio gwasanaethau cwnsela drwy’r ysgol, gael caniatâd rhiant.

Er mwyn cefnogi’r gwaith o ddarparu cwnsela mewn ysgolion, cynhyrchwyd ‘Pecyn cymorth gweithredu cwnsela mewn ysgolion ac yn y gymuned (diwygiwyd 2020)’ gan LC, gyda’r nod o ddarparu canllawiau arfer gorau i gwnselwyr ac ysgolion.

O dan adran â’r teitl ‘Plant a phobl ifanc anneuaidd a thrawsryweddol’, mae’r ddogfen yn egluro ‘Nid yw pob plentyn yn nodi ei fod yn wrywaidd yn unig neu’n fenywaidd yn unig, yn fachgen neu’n ferch, naill ai yn yr ystyr ymgorfforedig, yr ystyr mewnol neu o ran eu rhywedd cymdeithasol (neu gyfuniad o’r rhain).’Mae’n mynd ymlaen i ychwanegu, ‘Mae nifer cynyddol o blant a phobl ifanc yn adnabod eu hunain o fewn sbectra amrywiol o ryweddau, ac mae ymchwil yn dangos bod nodi effeithiau trawsnewid yn gynnar yn cael effaith gadarnhaol ar lesiant, ac yn dangos bod y gallu i gael gafael ar gymorth trawsnewid yn gwella lles emosiynol.’

Nid yw’r ddogfen yn archwilio’r cydafiacheddau sy’n gysylltiedig â dysfforia rhywedd ac adnabod eich hunan fel person traws, yr effaith a ddaw yn sgil trawsnewid cymdeithasol neu drawsnewid meddygol, y ffactorau cymdeithasol a diwylliannol posibl wrth adnabod eich hunan fel person traws ac adnabod eich hunan fel person anneuaidd, y materion diogelu cysylltiedig, na rôl y rhieni. Yn hytrach, mae’n hyrwyddo gwaith Sam Hope (Aelod o Gymdeithas Cwnsela Seicotherapi Prydain) fel ‘therapydd ac awdur blaenllaw yn y maes hwn’, gan argymell ei ‘10 Tips for Working with Trans Students’ fel canllaw defnyddiol i gwnselwyr. Ymhlith awgrymiadau hynod ddadleuol eraill, dywed Sam y dylem ‘Ailfeddwl am Ddiogelu: Canolbwyntio ar y risg diogelu hysbys (risg uchel o gam-drin a hunanladdiad i’r person traws, oherwydd ynysigrwydd cymdeithasol a stigma) yn hytrach na’r risg a ddychmygir (person traws rhywsut yn goresgyn ei ymyleiddio cymdeithasol ddigon i gael y pŵer i niweidio myfyrwyr eraill). Mae cefnogaeth a chynhwysiant gymheiriaid yn hanfodol.’

Yr hyn mae’n dangos yw bod LlC yn annog cwnselwyr ysgolion i fabwysiadau dull cadarnhaol ideolegol ac arbrofol o weithio gyda materion hunaniaeth rhywedd mewn pobl ifanc, a’u mynegbostio at adnoddau hynod ddadleuol, yn aml heb i’r rhieni wybod a heb fawr o ystyriaeth i’r materion diogelu, a allai fod yn enfawr, mewn perthynas â’r unigolyn a’i gyfoedion.

Gwahardd Therapi Trosi a Diwygio Cydnabod Rhywedd

A hithau’n edrych yn debygol y bydd Llafur yn arwain Llywodraeth nesaf y DU, byddwn yn ddi-os yn gweld Llafur Cymru yn pwyso am fwy o ddatganoli pwerau i Gymru, ac un enghraifft o’r pwerau hyn yw’r gallu i ddiwygio Deddf Cydnabod Rhywedd 2004. Yn ddiweddar, awgrymodd Llafur y DU na fyddant yn bwrw ymlaen â diwygiadau hunanddiffinio rhywedd, ac mae hynny’n groes i Lafur Cymru. Fel consesiwn am hyn, mae’n bosibl y byddant yn datganoli pwerau yn y maes hwn i Gymru i’w galluogi i gyflawni eu hymrwymiadau polisi. Mae’r Cynllun Gweithredu LHDTC+ yn dweud:

‘…byddwn yn gwahardd pob agwedd ar Arferion Trosi LHDTC+ sydd o fewn ein pwerau presennol ac yn ceisio datganoli unrhyw bwerau ychwanegol i’n galluogi i gyflawni hyn. Yn ogystal, byddwn yn ceisio datganoli pwerau mewn perthynas â Chydnabod Rhywedd ac yn cefnogi ein cymuned Traws.’

Fel sy’n cael ei drafod yng ngweddill y DU ar hyn o bryd, mae cynlluniau i gynnwys hunaniaeth rhywedd mewn deddfwriaeth i wahardd therapi trosi yn ddadleuol iawn oherwydd ofnau y byddai’n atal clinigwyr, therapyddion, ac o bosibl, rhieni, rhag archwilio’r hyn sy’n achosi trallod rhywedd mewn plant a phobl ifanc.

Gyda’r Cynllun Gweithredu LHDTC+ ac Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb y cwricwlwm bellach wedi’u hymwreiddio, dylanwad cryf Stonewall a grwpiau lobïo trawsryweddol eraill, panel Arbenigol Annibynnol LHDTC+ ymgyrchol, a chyda ‘hawliau LHDTC+’ yn elfennau craidd rhaglen lywodraethu Llafur Cymru eofn: mae’n ymddangos bod ideoleg hunaniaeth rhywedd wedi dod o hyd i gartref yng Nghymru a’i fod yma i aros. Fodd bynnag, fel y gwelir yn yr Alban a ledled y byd, mae’n annhebygol y bydd cefnogaeth gref gan y cyhoedd o blaid llawer o gynigion LlC, ac rydym yn debygol o weld craffu a beirniadu pellach gan rieni, athrawon, a gweithwyr iechyd proffesiynol wrth i bolisïau droi’n realiti a’r diffyg tystiolaeth gref o ran eu heffeithiolrwydd ddod yn amlwg.

Mae arwyddion cadarnhaol o newid dros y ffin yn Lloegr, ond gyda’r holl amodau ar gyfer storm berffaith yma, mae’n rhaid i’r rhai ohonom sy’n pryderu am effaith ideoleg hunaniaeth rhywedd ar fywyd cyhoeddus ac ar iechyd a llesiant pob plentyn a pherson ifanc, gadw llygad ar Gymru.

(English version available here)

The author is a parent and qualified teacher living in south Wales who is concerned about the impact of gender ideology and critical social justice on society. He supports a return to factual, non-partisan, non-discriminatory and age-appropriate policy and practice in Welsh education.

Header image by Ian Procter from Pixabay

1 Llywodraeth Cymru, 2023: Cwnsela ar gyfer plant a phobl ifanc: Medi 2021 i Awst 2022 | LLYW.CYMRU